Cách vẽ bàn cờ vua đúng số ô và tỷ lệ

Cách vẽ bàn cờ vua đơn giản nhất là vẽ một hình vuông, chia mỗi cạnh thành tám phần bằng nhau để tạo 64 ô, rồi tô hai màu xen kẽ. Khi đặt bàn trước người cầm quân trắng, góc dưới bên phải phải là ô sáng h1.

Ảnh trong bài là ảnh sản phẩm đồng hồ thi đấu và dụng cụ đo thời gian Thiên Long. CSV hiện chưa có ảnh bàn cờ vua, bàn cờ tướng hoặc bộ quân riêng; hình minh họa sản phẩm không phải ảnh bàn cờ, sơ đồ bàn cờ được thể hiện riêng bên dưới khi cần.

Chuẩn bị giấy, thước và chọn kích thước ô

Dùng giấy A4, thước, bút chì và hai màu có độ tương phản. Một tờ A4 phù hợp hình vuông 16×16 cm nếu mỗi ô rộng 2 cm. Muốn vẽ lớn để cả lớp dễ quan sát, có thể chuyển sang bìa khổ lớn và chọn cạnh ô 4–5 cm. Các kích thước vẽ thủ công có mục đích học tập, không đồng nghĩa đạt chuẩn thiết bị thi đấu.

Khi muốn biết ô bàn thi đấu cần rộng bao nhiêu, xem thông số bàn cờ vua: FIDE quy định cạnh ô 5–6 cm cho thiết bị theo phạm vi quy chuẩn. Điều quan trọng là mọi ô bằng nhau; một bàn có ô đầu 2 cm nhưng ô cuối 2,5 cm sẽ lệch hình và khó ghi tọa độ.

Bước 1: Vẽ khung vuông và chia thành 8 cột

Trước hết, vẽ hình vuông có bốn cạnh bằng nhau và hai đường chéo để kiểm tra góc. Dùng thước đánh dấu bảy vị trí cách đều nhau trên cạnh trên và cạnh dưới, nối từng cặp dấu để tạo tám cột. Ví dụ với hình 16 cm, đánh dấu tại mốc 2, 4, 6, 8, 10, 12 và 14 cm. Khi nối, giữ thước vuông góc mép giấy để cột không bị nghiêng.

Sau bước này, bàn mới có tám dải dọc, chưa có ô. Giáo viên có thể cho học sinh đếm từ cột a đến h để tránh sót một dải. Khi làm bảng cờ lớn cho câu lạc bộ, để chừa viền bên ngoài ghi tọa độ mà không che mặt ô.

Bước 2: Kẻ 8 hàng ngang thành 64 ô

Lặp lại thao tác đánh dấu bảy điểm cách đều trên cạnh trái và phải, nối bằng các đường ngang. Giao của tám hàng và tám cột tạo đúng 64 ô. Kiểm tra ô bằng cách đo hai cạnh vuông góc hoặc đặt góc thước; ô chuẩn phải vuông chứ không phải hình chữ nhật. Có thể khoanh một hàng rồi đếm tám ô, tiếp tục đếm tổng tám hàng.

Nếu có học sinh vẽ nhầm chín đường dọc thành chín cột thì cho các em đếm khoảng giữa đường kẻ, không chỉ đếm nét bút. Cách phân biệt càng quan trọng khi đối chiếu với kích thước bàn cờ tướng, bởi bàn cờ tướng đếm đường và giao điểm theo cấu trúc khác.

Bước 3: Tô màu xen kẽ đúng định hướng

Bắt đầu từ góc dưới bên trái a1 là ô tối. Hàng thứ nhất có mẫu tối–sáng lặp lại đến h1 là ô sáng. Hàng thứ hai đảo ngược mẫu và cứ thế đến hàng thứ tám. Có thể dùng bút chì màu nhạt để học sinh vẫn nhìn được nét tọa độ, tránh tô quá đậm làm quân màu tối khó phân biệt với ô.

Nếu đã tô xong mà góc h1 tối thì cần xem lại hướng đặt bàn hoặc tô màu. Để kiểm nhanh, hỏi người học: “Ô d1 nơi đặt hậu trắng màu gì?” Đáp án là ô sáng, còn ô d8 của hậu đen là ô tối. Đây là bước chuẩn bị hữu ích trước khi học cách chơi cờ vua: số quân cờ, cách xếp và luật cơ bản.

Bước 4: Ghi tọa độ a–h và 1–8

Khi nhìn từ phía trắng, các cột từ trái sang phải được ghi a, b, c, d, e, f, g, h. Các hàng từ gần trắng đến phía đen là 1 đến 8. Tọa độ được đọc bằng chữ cột rồi số hàng, ví dụ e4, d5 hay h1. Hãy ghi ký hiệu ở ngoài rìa khung để không chiếm ô và giữ rõ nét màu.

Giáo viên có thể ra bài tập “tô màu ô c3”, “đánh dấu ô e4” rồi kiểm tra xem học sinh đã hiểu cách đọc tọa độ hay chỉ nhớ vị trí trên giấy. Bài vẽ hoàn thành còn có thể dùng làm công cụ diễn tập luật đi quân trước khi học toàn bộ bàn.

Bước 5: Sắp quân thử trên bàn đã vẽ

Đặt vua trắng tại e1, hậu trắng d1, xe trắng ở a1 và h1; các quân đen đối xứng từ phía hàng 8. Với bàn giấy, có thể cắt các thẻ tròn ghi tên quân để thao tác mà không cần bộ cờ thật. Mỗi bên có tám quân tốt nằm ở hàng gần phía đối thủ, tương ứng trắng ở hàng 2 và đen ở hàng 7.

Nếu chưa nhớ tên hoặc chức năng quân, tham khảo cách chơi cờ vua: số quân cờ, cách xếp và luật cơ bản về cách chơi cờ vua. Sau khi học sinh xếp đúng, đảo vị trí ngồi để nhận biết rằng bàn không được đổi hướng ô sáng/tối theo ý người xem; tọa độ trên bản vẽ giúp giữ cùng một quy ước.

Cách chuyển hình vẽ thành bàn học cả nhóm

Với lớp đông, giấy nhỏ có thể khó nhìn từ xa. Có thể vẽ cùng tỷ lệ lên bìa cứng, cán phủ mờ để chống bẩn và chuẩn bị các quân rời có ký hiệu rõ. Nếu treo trên tường, cần cách gắn quân an toàn, không dùng vật nhỏ dễ rơi tại khu vực trẻ nhỏ. Đối với lớp tự học, một bản vẽ giấy còn giúp luyện vẽ nhanh mỗi lần cần giải bài thế cờ.

Mỗi nhóm nên ghi tên học sinh và số lượt sử dụng lên mặt sau, cất chung trong túi hồ sơ. Nếu tổ chức thi cờ với giới hạn thời gian, xem cách sử dụng đồng hồ thi đấu cờ vua về cách bấm đồng hồ để học sinh thao tác sau khi đi quân, không nhầm thời gian của hai bên.

Phân biệt bàn cờ vua với cách kẻ bàn cờ tướng

Bàn cờ vua dùng 8×8 ô tô hai màu, còn cờ tướng dùng lưới chín đường dọc, mười đường ngang, có sông và hai cung. Cờ tướng đặt quân trên giao điểm; cờ vua đặt quân trong ô. Đây là khác biệt lớn nhất khi yêu cầu học sinh vẽ hai môn trên cùng một tờ giấy.

Có thể thực hiện bài tập đối chiếu hai bên trang: một nửa vẽ 64 ô cờ vua, nửa còn lại ghi vị trí đường và cung cờ tướng. Phần hướng dẫn dựng bàn cờ tướng và đặt quân đúng sẽ được giải thích thêm tại hướng dẫn xếp quân cờ tướng.

Chọn đồng hồ và vật dụng cho giờ học cờ

Nếu muốn biến bài vẽ thành một trận đấu có thời lượng, cần một thiết bị chuyển lượt giữa hai bên. Mẫu đồng hồ cờ đồng hồ cờ vua LEAP PQ9903 là sản phẩm trong dữ liệu Thiên Long; trước khi dùng, kiểm khả năng chỉnh chế độ trên chiếc máy thực tế và hướng dẫn học sinh bấm đúng bên.

Có thể xem thiết bị trường học khi chuẩn bị dụng cụ hoạt động cờ vua tại trường và mua đồng hồ bấm giờ nếu cần thiết bị đo thời gian. Không nên coi việc có đồng hồ tự động làm bàn giấy đạt chuẩn thi đấu chính thức; đây vẫn là bài học nhận diện bố cục và nước đi.

Kiểm tra bài vẽ trước khi nộp

Trước khi kết thúc, đặt thước đo lần lượt ba ô bất kỳ, xem cạnh có bằng nhau không. Đếm đủ tám hàng và tám cột, kiểm ô h1 sáng, hai hậu đứng đúng màu và tọa độ ghi ở ngoài vùng chơi. Nếu một đường kẻ bị cong hoặc đậm quá, sửa ngay khi chưa dán giấy lên bìa. Một bản vẽ đúng hình học sẽ giúp các bài luyện chiến thuật sau này dễ hơn.

Ngoài vẽ bàn, học sinh có thể tự đặt bài toán tìm ô vua có thể đi đến và tô những ô bị quân xe khống chế. Với nhóm lớn hơn, thử cho học sinh đo thời gian giải một thế cờ, rồi sử dụng hướng dẫn chọn đồng hồ cờ vua để học cách chọn thiết bị đếm thời gian phù hợp.

Kết luận

Bản vẽ bàn cờ vua đạt yêu cầu học tập khi có đúng 8×8 ô, màu xen kẽ, góc h1 sáng và tọa độ chính xác. Sau khi kẻ, hãy dùng quân giấy để kiểm vị trí và tập những nước đi cơ bản.

Nguồn quy tắc: Tài liệu thiết bị cờ vua FIDE.