Cách chơi cờ vua: Số quân cờ, cách xếp và luật cơ bản

Cờ vua là trò chơi chiến thuật hai người trên bàn 8×8 ô, mỗi bên có 16 quân. Hai bên lần lượt đi quân, tìm cách chiếu hết vua đối phương; người mới nên học cách xếp bàn và luật di chuyển trước khi ghi nhớ khai cuộc.

Ảnh trong bài là ảnh sản phẩm đồng hồ thi đấu và dụng cụ đo thời gian Thiên Long. CSV hiện chưa có ảnh bàn cờ vua, bàn cờ tướng hoặc bộ quân riêng; hình minh họa sản phẩm không phải ảnh bàn cờ, sơ đồ bàn cờ được thể hiện riêng bên dưới khi cần.

Bàn cờ vua có bao nhiêu ô và bao nhiêu quân?

Bàn cờ vua gồm 64 ô vuông sáng tối xen kẽ. Có 32 quân, chia đều cho hai bên trắng và đen, mỗi bên 16 quân: một vua, một hậu, hai xe, hai tượng, hai mã và tám tốt. Khi đặt bàn từ vị trí người cầm quân trắng, ô góc dưới bên phải phải là ô sáng. Nếu bàn xoay sai, học sinh có thể nhớ sai vị trí hàng quân dù vẫn gọi đúng tên quân.

Bàn dùng trong lớp nên có độ tương phản rõ, các quân phân biệt được bằng hình dáng và không dễ đổ khi chạm tay. Không phải bàn cờ nào có đường viền lớn cũng là bàn đúng chuẩn thi đấu. Khi cần mua hoặc tự làm bàn, đọc thêm kích thước bàn cờ vua để phân biệt chiều dài cạnh ô với kích thước toàn bộ khung.

Xếp 16 quân của mỗi bên vào vị trí xuất phát

Quân trắng đặt hàng cuối ở hàng số 1 theo thứ tự từ a1 đến h1: xe, mã, tượng, hậu, vua, tượng, mã, xe. Tám tốt trắng đứng ở hàng số 2. Quân đen đứng đối xứng ở hàng 8 với hậu tại d8, vua tại e8, tám tốt đen ở hàng 7. Mẹo nhớ đơn giản: hậu trắng ở ô sáng d1, hậu đen ở ô tối d8; hai hậu cùng cột d.

Giáo viên có thể cho từng nhóm xếp một bàn trống rồi đổi vai kiểm tra chéo. Nếu chưa có bộ cờ hoàn chỉnh, học sinh cũng có thể tập nhận vị trí trên bàn kẻ giấy; phần cách vẽ bàn cờ vua đúng số ô và tỷ lệ hướng dẫn kẻ 64 ô đều nhau, ghi tọa độ và tô màu sao cho không nhầm chiều bàn.

Cách đi từng quân cơ bản

Vua đi một ô theo mọi hướng nhưng không được đặt mình vào thế bị chiếu. Hậu đi thẳng hoặc chéo nhiều ô; xe đi dọc và ngang; tượng đi chéo; mã đi theo hình chữ L và có thể nhảy qua quân khác. Tốt đi thẳng một ô về phía trước, có thể tiến hai ô từ vị trí đầu nếu đường trống và bắt quân theo đường chéo một ô.

Khi học từng loại quân, đặt một quân giữa bàn, yêu cầu học sinh chỉ ra các ô đến hợp lệ thay vì chơi ngay cả ván. Cần phân biệt ô quân có thể đi tới với ô quân đang khống chế: tốt tấn công chéo nhưng không bắt quân ở ô phía trước. Không được đi vào ô bị quân mình chiếm, cũng không được di chuyển qua quân chắn đường với xe, tượng hay hậu.

Chiếu, chiếu hết và hòa cờ là gì?

Chiếu vua xảy ra khi quân đối phương đang tấn công ô vua đứng. Người bị chiếu phải tìm nước hợp lệ để hết chiếu bằng cách di chuyển vua, bắt quân tấn công hoặc che đường chiếu nếu có thể. Chiếu hết là khi vua bị chiếu nhưng không còn cách phòng thủ hợp lệ; bên tạo ra thế chiếu hết thắng ván. Trong cờ vua không có thao tác bắt quân vua khỏi bàn.

Hòa cờ có nhiều trường hợp, chẳng hạn hết nước đi hợp lệ trong khi vua không bị chiếu (pat), hai bên không còn khả năng chiếu hết bằng bất cứ chuỗi nước hợp lệ nào, hoặc các trường hợp hòa theo luật hiện hành. Không nên dạy rằng cứ ít quân là tự động hòa. Sau khi biết kết quả ván, hai người sắp lại quân và cùng kiểm tra nước cuối.

Ba luật đặc biệt: nhập thành, bắt tốt qua đường và phong cấp

Nhập thành là nước đi phối hợp giữa vua và xe cùng bên với các điều kiện về vị trí, nước đã đi và các ô vua đi qua. Vua chuyển hai ô về phía xe, còn xe đặt về phía bên kia của vua. Không được nhập thành khi vua đang bị chiếu, đi qua ô bị tấn công hoặc đến ô bị tấn công. Người mới thường nhầm rằng có thể nhập thành sau khi vua đã từng đi rồi trở lại chỗ cũ.

Bắt tốt qua đường chỉ có thể xảy ra ngay sau khi tốt đối phương từ hàng đầu tiến hai ô và đi ngang qua ô mà tốt của mình đang khống chế. Khi tốt tới hàng cuối phía đối thủ, người chơi phải phong cấp thành hậu, xe, tượng hoặc mã cùng màu. Giáo viên nên làm mẫu trên bàn trước khi đưa các tình huống này vào ván đầy đủ.

Thời gian thi đấu và cách bấm đồng hồ

Trong giải có giới hạn thời gian, mỗi người sử dụng một bên màn hình của đồng hồ hai bộ đếm. Sau khi đi một nước hợp lệ, người chơi bấm nút bên mình để chuyển lượt và cho thời gian đối phương chạy; điều lệ giải quyết định thời lượng và phần cộng thêm nếu có. Cần đọc hướng dẫn của đúng model, không coi đồng hồ bấm giây một màn hình là đồng hồ cờ hai người.

Với người mới, có thể chơi ván không giới hạn thời gian để hiểu luật rồi mới bổ sung đồng hồ. Nếu lớp đã dùng clock, tham khảo hướng dẫn sử dụng đồng hồ cờ vua để luyện thao tác đặt thời gian, bấm chuyển lượt và tránh lỗi bấm khi chưa đi xong.

Cờ vua và cờ tướng khác nhau ở đâu?

Cờ vua đi quân trong ô vuông, còn cờ tướng đặt quân tại giao điểm của các đường kẻ. Cờ tướng có sông, cung và quân pháo, nhưng không có quân hậu. Luật đi mã, tượng, tốt và cách xác định thắng thua cũng không giống nhau; không nên lấy luật một môn để giải thích môn kia.

Để chuyển sang cờ tướng sau giờ cờ vua, cần giới thiệu kích thước bàn cờ tướng tiêu chuẩn và các vị trí sông, cung trước. Người học có thể vẽ bàn để tự thấy sự khác nhau giữa 64 ô cờ vua và 90 giao điểm cờ tướng, rồi thực hành hướng dẫn vẽ bàn cờ tướng trên giấy.

Bài học đầu tiên dành cho học sinh

Một buổi làm quen có thể chia thành ba phần: nhận mặt và xếp quân, tập một quân riêng lẻ, sau đó chơi ván rút gọn có mục tiêu. Chẳng hạn, học sinh chỉ dùng vua và xe để nhận biết thế chiếu; sau đó bổ sung quân khác. Cách chia nhỏ bài giúp học sinh hiểu tại sao từng nước đi hợp lệ thay vì học thuộc một chuỗi khai cuộc rồi quên.

Khi tổ chức hoạt động theo nhóm, ghi rõ người nào cầm trắng, người nào cầm đen và thứ tự đi. Cuối buổi, kiểm tra học sinh có phân biệt được quân vua, quân hậu và quân tốt hay chưa. Nếu lớp chuyển sang cờ tướng, tài liệu cách xếp quân cờ tướng cho thấy cách bố trí 16 quân mỗi bên với vị trí pháo, tốt và tướng hoàn toàn khác.

Chọn dụng cụ và gìn giữ bàn cờ ở trường

Bàn cờ nên đặt trên mặt phẳng chắc chắn, ánh sáng đủ và có hộp cất quân. Khi mua bộ mới cho trường, ưu tiên những quân dễ phân biệt, bàn không lóa và số lượng đủ cho các nhóm học. Có thể tìm hiểu các nhóm dụng cụ tại dụng cụ thể thao trường học; đây là danh mục thiết bị giáo dục thể chất, không khẳng định đang bán sẵn mọi loại bàn cờ.

Nếu cần phân lượt theo giờ, tham khảo đồng hồ thi đấu đồng hồ thi đấu cờ vua LEAP PQ9903 và kiểm tra các chức năng trên mẫu máy thực tế. Bên cạnh đó, đồng hồ bấm giờ thể thao có các dụng cụ đo thời gian khác, nhưng đồng hồ bấm giây không thay được chức năng chuyển lượt của đồng hồ cờ chuyên dụng.

Kết luận

Cờ vua dễ tiếp cận khi học đúng cách xếp 32 quân trên 64 ô, hiểu nước đi của từng quân và phân biệt chiếu với chiếu hết. Hãy luyện những ván đơn giản trước khi thêm giới hạn thời gian.

Nguồn quy tắc: Luật chơi cờ vua FIDE.