Cách sắp xếp quân cờ tướng và luật đi cơ bản

Cách xếp quân cờ tướng bắt đầu từ 32 quân, chia đều thành hai bên đỏ và đen, mỗi bên 16 quân. Hàng sát mép gồm xe, mã, tượng, sĩ, tướng, sĩ, tượng, mã, xe; pháo đứng ở hàng thứ ba, tốt ở hàng thứ tư tính từ mỗi phía.

Ảnh trong bài là ảnh sản phẩm đồng hồ thi đấu và dụng cụ đo thời gian Thiên Long. CSV hiện chưa có ảnh bàn cờ vua, bàn cờ tướng hoặc bộ quân riêng; hình minh họa sản phẩm không phải ảnh bàn cờ, sơ đồ bàn cờ được thể hiện riêng bên dưới khi cần.

Một bộ cờ tướng có những quân nào?

Mỗi bên có một tướng, hai sĩ, hai tượng, hai mã, hai xe, hai pháo và năm tốt, cộng lại là 16 quân. Hai bên đối xứng qua khoảng sông, sử dụng màu đỏ và đen theo cách nhận biết thông dụng. Cờ tướng đặt quân trên các giao điểm của chín đường dọc và mười đường ngang, khác bàn cờ vua đặt quân bên trong 64 ô vuông.

Giáo viên có thể dùng hai đĩa nhỏ để phân quân theo bên trước khi xếp. Yêu cầu học sinh đếm đủ 16 quân mỗi bên rồi mới đặt lên bàn. Nếu mặt bàn bị thiếu giao điểm hoặc vẽ sai cung, hãy sửa cách vẽ bàn cờ tướng trước khi bắt đầu.

Xếp hàng quân chính: xe, mã, tượng, sĩ, tướng

Từ trái sang phải nhìn từ phía mình, hàng sát mép là xe – mã – tượng – sĩ – tướng – sĩ – tượng – mã – xe. Tướng nằm trên giao điểm giữa cột thứ năm, ngay trong cung 3×3 giao điểm. Hai sĩ đứng hai bên tướng, rồi hai tượng, hai mã và hai xe ở hai đầu. Đối phương xếp đối xứng ở đầu bên kia của bàn.

Một mẹo dạy dễ nhớ là đếm từ tướng ra hai phía: sát tướng là sĩ, kế tiếp tượng, rồi mã, ngoài cùng xe. Tất cả đặt trên cùng đường ngang sát mép; không để tướng ở giữa bàn như vị trí vua một số trò cờ khác.

Đặt hai quân pháo và năm quân tốt

Tính từ phía mình, pháo đứng trên đường ngang thứ ba, tại hai cột thứ hai và thứ tám. Tốt đứng trên đường ngang thứ tư, ở các cột 1, 3, 5, 7, 9. Như vậy mỗi bên có hai quân pháo, năm tốt, kết hợp chín quân hàng chính thành đủ 16 quân. Không xếp pháo sát tướng hoặc đặt tốt trên hàng sát mép vì sẽ làm sai thế cờ đầu.

Học sinh có thể dùng dấu chấm hoặc thẻ giấy đánh dấu sẵn các giao điểm của pháo và tốt. Khi đã quen, tháo dấu và yêu cầu xếp lại trong một khoảng thời gian. Nếu mặt bàn chưa ghi rõ hai bờ sông, hãy xem thông số bàn cờ tướng để nhận biết cấu trúc trước.

Quân tướng và sĩ đi như thế nào?

Tướng chỉ đi từng bước một theo đường ngang hoặc dọc bên trong cung, không đi chéo. Sĩ đi từng bước theo đường chéo, cũng chỉ ở trong cung. Khi chơi cần chú ý luật hai tướng không được trực diện nhau trên một cột nếu không có quân nào chắn giữa. Người học hay nhầm rằng tướng có thể rời cung để bắt quân vì đi một bước ngắn; điều đó không đúng.

Giáo viên nên cho học sinh đặt tướng vào một góc cung rồi chỉ ra các giao điểm hợp lệ tiếp theo. Sau đó đặt sĩ ở giữa cung và thực hành một nước chéo. Phần thông số bàn và cách xác định cung được giải thích rõ tại thông số bàn cờ tướng.

Quân xe, mã, tượng và pháo đi như thế nào?

Xe đi thẳng theo đường dọc hoặc ngang bao nhiêu giao điểm tùy khoảng trống; không được nhảy qua quân chắn. Mã đi một bước thẳng rồi một bước chéo, nhưng bị cản nếu có quân đứng tại vị trí “chân mã”. Tượng đi chéo hai giao điểm, không được qua sông và bị chặn nếu giao điểm giữa đường có quân; đây là luật khác tượng đi chéo nhiều ô của cờ vua.

Pháo di chuyển bình thường như xe khi không bắt quân. Khi bắt một quân đối phương, pháo phải nhảy qua đúng một quân trung gian gọi là “ngòi pháo”. Quy tắc này dễ nhầm với việc mã nhảy quân: mã có đường đi cố định và bị chặn chân, còn pháo cần một quân làm ngòi khi ăn.

Quân tốt được đi như thế nào trước và sau khi qua sông?

Tốt chỉ tiến một giao điểm về phía đối phương ở mỗi nước. Khi chưa qua sông, tốt không được đi ngang. Sau khi qua sông, tốt có thể đi ngang mỗi lần một giao điểm nhưng không bao giờ đi lùi. Vì vậy một quân tốt qua sông có thêm khả năng đe dọa các quân theo chiều ngang, nhưng không thể quay lại phần sân cũ bằng nước lùi.

Học sinh thường nhầm tốt cờ tướng có thể đi chéo để bắt quân như tốt cờ vua. Hãy tập một thế cờ chỉ có tướng và tốt rồi chỉ rõ ô/giao điểm được phép đến. Muốn đối chiếu cách đi tốt giữa hai môn, xem cách chơi cờ vua về cờ vua.

Luật chiếu tướng và kết thúc ván

Chiếu tướng là khi bên còn lại có nước tấn công hợp lệ vào tướng đối phương. Bên bị chiếu phải ứng phó bằng nước hợp lệ; nếu không thể hóa giải, ván có kết quả thua theo luật. Không phải lúc nào cũng cần bắt được tướng để phân thắng thua. Ngoài ra còn có các quy định về hòa, thời gian và tình huống lặp nước trong giải chính thức.

Với người mới, nên học nước đi hợp lệ trước rồi mới đến các tình huống đặc biệt về lặp chiếu, lặp bắt quân. Khi tổ chức giải theo luật WXF, dùng tài liệu gốc Luật cờ tướng của WXF để xử lý tranh chấp thay vì suy từ quy tắc dân gian.

Cách tập xếp quân nhanh và tránh nhầm

Chia hai nhóm, mỗi nhóm kiểm đủ 16 quân rồi xếp hàng chính từ tướng ra ngoài, tiếp theo đặt pháo và tốt. Một học sinh phụ trách kiểm số giao điểm, một học sinh rà đúng hai quân pháo, một học sinh kiểm số tốt. Sau khi thành thạo, cho các em đổi bên đỏ và đen để hiểu bàn chơi không thay đổi cấu trúc theo hướng người ngồi.

Có thể chuẩn bị hai hình minh họa: bàn trống có sông, cung và bàn đã xếp đủ quân, sau đó che hình mẫu để học sinh tự làm lại. Nếu cần dạy cả cờ vua, có thể cho học sinh hướng dẫn vẽ bàn cờ vua để phân biệt hai hình học của bàn và tránh lẫn quân hậu với tướng.

Dùng đồng hồ trong hoạt động cờ tướng ở trường

Đồng hồ hai người giúp kiểm soát thời gian khi câu lạc bộ tổ chức thi đấu. Giáo viên cần chọn thời lượng rõ ràng, để từng người bấm sau nước đi của mình và xử lý gián đoạn theo thể lệ. Không tự suy rằng mức cộng giây hoặc quy tắc hết giờ của hai giải cờ vua và cờ tướng giống nhau chỉ vì dùng chung một thiết bị.

Có thể xem cách chọn đồng hồ cờ vua phù hợp cho trường học để chọn đồng hồ cho trường và model đồng hồ cờ vua LEAP PQ9903 có trong dữ liệu sản phẩm Thiên Long. Đồng thời, nếu muốn kết hợp luyện nhận tọa độ với cờ vua, tài liệu kích thước bàn cờ vua tiêu chuẩn là bao nhiêu về kích thước 64 ô giúp giáo viên tổ chức hai nhóm học độc lập.

Kiểm tra bộ cờ trước khi đưa vào lớp

Một bộ cờ tướng cho hai người phải có đủ 32 quân đúng ký hiệu, đường kẻ rõ, sông và cung đúng vị trí. Quân không nên có góc sắc hoặc mực in dễ phai nếu học sinh dùng liên tục. Khi cất, phân riêng quân đỏ và quân đen, tránh mất một quân pháo hoặc tốt khiến ván không thể bắt đầu đúng.

Thiên Long có danh mục thiết bị trường học phục vụ lựa chọn thiết bị trường học và Đồng hồ bấm giây thể thao gồm một số đồng hồ đo giờ; nhưng CSV hiện chưa cho thấy bộ quân cờ tướng đang bán, vì vậy bài không đặt link sản phẩm bộ cờ chưa được xác minh. Nếu học sinh muốn luyện các quy tắc cờ vua cơ bản sau đó, đọc cách chơi cờ vua.

Kết luận

Xếp cờ tướng đúng cần đủ 16 quân mỗi bên, hàng chính đối xứng, hai pháo và năm tốt ở vị trí quy định. Học từng nhóm nước đi sẽ giúp học sinh tránh nhầm luật cờ tướng với cờ vua.

Nguồn quy tắc: Luật cờ tướng của WXF.