Mục lục

Lịch Sử Môn Bi Lắc: Nguồn Gốc Foosball Từ Đâu?

Bi lắc - 752 lượt xem - Nguyễn Nam

Lịch sử môn bi lắc không bắt đầu từ một câu chuyện duy nhất. Nhiều quốc gia từng phát triển các dạng trò chơi mô phỏng bóng đá trên bàn, vì vậy việc xác định chính xác “ai là người đầu tiên phát minh bi lắc” vẫn cần phân biệt giữa truyền thuyết, thiết kế cơ học ban đầu và các bằng sáng chế còn lưu lại.

Mốc lịch sử rõ ràng: đầu những năm 1920, Harold Searles Thornton tại Anh đã đăng ký một thiết kế table football sử dụng các thanh ngang có gắn hình cầu thủ. Thiết kế này trở thành một trong những dấu mốc quan trọng khi nghiên cứu nguồn gốc foosball hiện đại.

Lịch sử môn bi lắc và nguồn gốc foosball — Bi lắc phát triển qua nhiều giai đoạn trước khi trở thành trò chơi phổ biến trên thế giới.

1. Nguồn gốc bi lắc vì sao còn nhiều cách giải thích?

Ý tưởng mô phỏng bóng đá bằng một trò chơi trên bàn không chỉ xuất hiện ở một nơi.

Trong giai đoạn đầu thế kỷ 20 đã tồn tại nhiều thiết kế trò chơi cơ học lấy cảm hứng từ bóng đá.

Vì vậy, khi tìm hiểu lịch sử foosball thường gặp nhiều câu chuyện khác nhau về:

Anh.
Đức.
Pháp.
Thụy Sĩ.
Tây Ban Nha.

Điều cần phân biệt là một thiết kế từng tồn tại, một câu chuyện được kể lại và một bằng sáng chế có hồ sơ rõ ràng không hoàn toàn giống nhau về giá trị tư liệu.

2. Harold Searles Thornton và bằng sáng chế table football

Một trong những dấu mốc có tài liệu rõ ràng nhất liên quan đến Harold Searles Thornton tại Anh.

Bằng sáng chế mang tên “Apparatus for playing a game of table football” mô tả một chiếc bàn có:

Mặt chơi.
Khung thành.
Các thanh ngang.
Các hình cầu thủ gắn trên thanh.
Khả năng kéo và xoay thanh để tác động lên bóng.

Đây đã rất gần với nguyên lý hoạt động của bàn foosball hiện đại.

Hồ sơ bằng sáng chế được nộp vào năm 1922 và công bố năm 1923.

3. Vì sao đôi khi lại thấy mốc năm 1921?

Nhiều bài viết về lịch sử foosball đề cập năm 1921 khi nói tới ý tưởng hoặc quá trình phát triển ban đầu của Thornton.

Tuy nhiên, hồ sơ bằng sáng chế hiện tra cứu được ghi ngày nộp vào tháng 10/1922 và ngày công bố vào tháng 11/1923.

Do đó, nếu cần ghi một mốc có tài liệu kiểm chứng, nên dùng thông tin từ hồ sơ bằng sáng chế thay vì khẳng định một năm duy nhất là “ngày bi lắc được phát minh”.

4. Alejandro Finisterre và câu chuyện fútbolín tại Tây Ban Nha

Một nhân vật khác thường được nhắc đến trong lịch sử môn bi lắc là Alejandro Finisterre.

Theo câu chuyện được nhiều tài liệu sau này thuật lại, Finisterre phát triển ý tưởng fútbolín trong thời kỳ Nội chiến Tây Ban Nha vào khoảng năm 1937.

Câu chuyện này góp phần quan trọng vào lịch sử và văn hóa của table football tại Tây Ban Nha.

Tuy nhiên, mốc này xuất hiện sau những thiết kế và tài liệu bằng sáng chế về table football tại Anh.

Vì vậy, không nên đơn giản hóa lịch sử thành kết luận Finisterre hoặc Thornton là người duy nhất tạo ra toàn bộ môn bi lắc hiện đại.

5. Bi lắc phát triển thành nhiều phong cách tại châu Âu

Sau các thiết kế ban đầu, table football dần phát triển ở nhiều nước châu Âu.

Các hãng và khu vực khác nhau hình thành những kiểu bàn riêng về:

Hình dạng cầu thủ.
Mặt sân.
Loại bóng.
Thanh điều khiển.
Tay cầm.
Cấu tạo khung thành.

Điều này giải thích vì sao ngày nay foosball không chỉ có một kiểu bàn duy nhất.

6. Từ trò chơi giải trí đến thi đấu cạnh tranh

Trong nửa sau thế kỷ 20, bi lắc dần vượt ra khỏi phạm vi một trò chơi giải trí thông thường.

Theo lịch sử do ITSF công bố, table soccer đã được chơi mang tính cạnh tranh từ thập niên 1950.

Hoạt động thi đấu phát triển ở nhiều quốc gia, nhưng mỗi khu vực vẫn có các loại bàn và phong cách chơi khác nhau.

Bi lắc phát triển thành môn table soccer thi đấu — Bi lắc dần phát triển từ trò chơi giải trí thành hoạt động thi đấu có tổ chức.

7. Vì sao table soccer cần một tổ chức quốc tế?

Khi hoạt động thi đấu phát triển, một vấn đề xuất hiện là các quốc gia sử dụng nhiều loại bàn và phong cách khác nhau.

Cần có một tổ chức giúp:

Kết nối các liên đoàn quốc gia.
Xây dựng quy định thi đấu.
Tổ chức các giải quốc tế.
Giúp người chơi tiếp cận nhiều phong cách bàn.
Phát triển table soccer ở nhiều quốc gia.

Những nỗ lực hợp tác giữa các liên đoàn tăng lên từ cuối thập niên 1990.

8. ITSF ra đời năm 2002

Một cột mốc lớn của table soccer hiện đại là sự ra đời của International Table Soccer Federation – ITSF.

Ngày 9/5/2002, cuộc họp nhằm chính thức xây dựng ITSF diễn ra tại Franconville, Pháp.

Các quốc gia tham gia quá trình xây dựng ban đầu gồm:

Bỉ.
Trung Quốc.
Đan Mạch.
Pháp.
Đức.
Ý.
Vương quốc Anh.
Hoa Kỳ.

Ngày 16/8/2002, International Table Soccer Federation chính thức được thành lập tại Oberwart, Áo.

Sau đó tổ chức được đăng ký dưới hình thức hiệp hội phi lợi nhuận theo luật Pháp.

9. Vai trò của ITSF với bi lắc hiện đại

ITSF hướng tới phát triển table soccer ở quy mô quốc tế.

Các hoạt động chính gồm:

Thúc đẩy table soccer trên thế giới.
Xây dựng và duy trì các quy định thi đấu.
Tổ chức các giải quốc tế.
Phối hợp với các liên đoàn thành viên.
Kết nối người chơi từ nhiều phong cách bàn khác nhau.

Điều này góp phần đưa bi lắc từ nhiều hệ bàn địa phương tiến tới một hệ sinh thái thi đấu quốc tế rõ ràng hơn.

10. Vì sao bi lắc có nhiều tên gọi khác nhau?

Sự phát triển ở nhiều quốc gia khiến môn chơi này có nhiều tên.

Ba thuật ngữ tiếng Anh phổ biến hiện nay là:

Foosball.
Table football.
Table soccer.

Ở mỗi quốc gia còn có những tên địa phương khác.

Xem giải thích chi tiết tại bài bàn bi lắc tiếng Anh là gì.

11. Bàn bi lắc hiện đại khác bàn đời đầu như thế nào?

Nguyên lý cơ bản vẫn quen thuộc: cầu thủ được gắn trên thanh và người chơi điều khiển chúng để tác động lên bóng.

Tuy nhiên, bàn hiện đại đã phát triển mạnh về:

Vật liệu.
Độ ổn định của thân bàn.
Cấu tạo thanh.
Hình dạng quân cầu thủ.
Loại bóng.
Mặt sân.
Khả năng cân chỉnh bàn.

Nhiều hệ bàn còn tạo ra cảm giác chơi và phong cách kỹ thuật khác nhau.

Bàn bi lắc hiện đại vẫn giữ nguyên lý cầu thủ gắn trên thanh nhưng có nhiều cấu hình và vật liệu khác nhau.

12. Bàn bi lắc hiện nay có luôn 11 cầu thủ mỗi đội không?

Không nên mặc định như vậy.

Một cấu hình quen thuộc sử dụng 11 cầu thủ mỗi đội theo đội hình 1-2-5-3, nhưng các hệ bàn khác nhau có thể bố trí khu vực thủ môn khác.

Nếu muốn tìm hiểu riêng vấn đề này, xem bài bàn bi lắc 11 cầu thủ.

13. Từ lịch sử đến cách chơi bi lắc hiện nay

Dù bàn và hệ thống thi đấu đã thay đổi nhiều, nguyên tắc cốt lõi vẫn là điều khiển các hàng cầu thủ để kiểm soát bóng và ghi bàn.

Người chơi hiện nay có thể tham gia bi lắc ở nhiều mức độ:

Giải trí tại nhà.
Chơi cùng bạn bè.
Văn phòng.
Phòng game.
Câu lạc bộ.
Thi đấu có luật.

Nếu mới làm quen, xem bài cách chơi bi lắc.

14. Các mốc chính trong lịch sử môn bi lắc

Thời gian	Dấu mốc
Đầu thế kỷ 20	Nhiều dạng trò chơi mô phỏng bóng đá trên bàn xuất hiện
1922	Harold Searles Thornton nộp hồ sơ cho thiết kế table football tại Anh
1923	Bằng sáng chế GB205991A được công bố
Khoảng 1937	Câu chuyện về thiết kế fútbolín của Alejandro Finisterre tại Tây Ban Nha
Từ thập niên 1950	Table soccer phát triển theo hướng thi đấu cạnh tranh
09/05/2002	Cuộc họp chính thức nhằm thành lập ITSF tại Franconville, Pháp
16/08/2002	ITSF chính thức được thành lập tại Oberwart, Áo

15. Lịch sử bi lắc vẫn còn những điểm chưa hoàn toàn thống nhất

Đây là điều quan trọng khi đọc các bài viết về nguồn gốc foosball.

Các câu chuyện ở nhiều quốc gia có thể cùng phản ánh những giai đoạn phát triển khác nhau, nhưng không phải câu chuyện nào cũng có hồ sơ bằng sáng chế hoặc tư liệu gốc tương đương.

Vì vậy, nên phân biệt: